Ardahan İli 41^o36’13’’ kuzey, 40^o45’24’’ güney enlemleri ve 42^o25’43’’ batı, 43^o29’17’’ doğu boylamları arasında, Doğu Anadolu Bölgesi’nin kuzeydoğu kesiminde 1829 m. rakımında yer almaktadır.

İlçe büyük oranda meşe, çam, köknar, ladin, huş, kızılağaç, gürgen ve fındık ağaçlarından oluşan doğal orman alanı içerisinde yer almaktadır. Bu alt bölgede arpa, buğday, çavdar, fasulye, mısır, elma, armut, erik, kiraz, vişne, ceviz, patates, lahana, salatalık, marul ve soğan gibi tarım ürünleri yetişmektedir.

Tablo 1. Ardahan İlinin Agro - ekolojik Alt Bölgeleri

Kaynaklar: Ardahan Tarım İl Müd. – D.M.İ.G.M. – Köy Hizmetleri İl Müd. (*) DİE (Yüzölçümüne göller dahil olmayıp, Harita Genel Komutanlığı’ndan  temin edilen 1/1.000.000 ölçekli haritadan hesaplanmıştır).

Ardahan genel olarak dağlık bir yayla görünümündedir. İl topraklarının görünümü çoğunlukla sıra dağlarla bölünmüş, bunların arasında yüksek düzlükler, ova ve vadiler şeklindedir. İl toprakları ülkenin genel topografik yapısında görülen, batıdan doğuya doğru gittikçe yükselme ve sarplaşmanın en son noktasındadır. Ardahan ilinin kuzey kesiminde Yalnızçam Dağları(2715m.), güney batı kesiminde ise Allahuekber Dağlarının (2919m.) uzantıları bulunmaktadır. Kuzey doğusunda Keldağı (3033m.), doğusunda Akbaba Dağı (3026m.) ve ilin en yüksek noktasını oluşturan Kısır Dağının doruğu (3197m.) ise güney kesiminde bulunmaktadır.

Bunun haricinde belli başlı yerler; Ardahan Göle arasında Kayak Merkezinin üzerinde bulunduğu Uğurlu Dağı(2806m.), Posof-Ilgar Dağı (2918m.), Hanak Serinkuyu ve Çavdarlı Yaylalarının üzerinde bulunduğu Cin Dağı (2957m.), Posof-Arsiyan Dağı (3160m.), Alagöz-Yaylacık Köyleri arasında Ziyaret Tepesi (2494m.), Büyük Sütlüce ve Hoçuvan arasında Kartal Tepesi (2521m.), Ardahan-A.Lıkan-Baştoklu Yaylalarının üzerinde bulunduğu Persokıran Tepesi (2641m.) dikkat çekenler arasındadır.

Ardahan ilinde çok önemli vadiler olmayıp ancak merkez ilçe sınırları içerisinde Kartalpınar-Balıkçılar-Altaş arasında ve Çıldır ilçesine bağlı Doğankaya-Kotanlı-Kaşlıkaya-Kuzukaya köyleri arasında, kura nehrinin geçtiği yerlerde oluşan Kura Vadisi (Sevimli-Vel-Kalesi bu vadi içerisinde) bulunmaktadır.

Çıldır’dan gelip Kura nehri ile birleşen Karaçay’ın Yıldırımtepe civarında oluşturduğu Karaçay Vadisi (Şeytan Kalesi bu vadi içerisinde bulunmaktadır) ve yine Kurtkale grubu civarında vadi ve kanyon oluşumları görülmektedir. Bu vadiler çoğunlukla doğal orman ve çalılıklar ile örtülüdür. Kurtkale civarındaki vadilerde değişik meyve ağaçları da bulunmaktadır.

Ardahan merkez ilçenin de üzerinde kurulduğu Ardahan Ovası 180 km²’lik alan ile İlin en büyük ovasıdır. Ovanın ortasında Kura (Kür) Nehri geçmektedir. Diğer önemli ova ise Göle ilçe merkezinin üzerinde kurulu bulunduğu 150 km²’lik Göle Ovasıdır. Göle ovasının yüksekliği ortalama 2000m. civarındadır. Ayrıca nispeten daha küçük alanlardan oluşan Hanak Ovası (20 km²) ve Hoçuvan Ovası (14 km²) da bu grupta adlandırılabilir. Mevcut ovalar büyük oranda çayırlarla kaplı olup, bunların bir kısmında tahıl, yem bitkileri ve önemli oranda da çayır otu üretimi yapılmaktadır. İlkbahar ve sonbaharda ise hayvan otlatma alanı olarak kullanılmaktadır.

Ardahan ilindeki mevcut dağların (Bkz. Dağlar) tamamının daha çok güney yamaçları ve etekleri 3 aylık yaz mevsiminde yayla olarak kullanılmaktadır. Ortalama 2000-2800m. yükseklikte olan bu yaylalar, sahip olduğu zengin otlaklar hayvancılık için elverişli bir ortam oluşturmaktadır. Farklı olarak Artvin-Ardanuç sınırında Yalnızçam Dağları üzerinde bulunan Bülbülhan ve Botanik Yaylası; Erzurum, Artvin ve Ardahan’ın katılımı ile panayır ve pazar amaçlı kullanılmaktadır.

Kura (Kür) Nehri: Toplam uzunluğu 1523 km. olup, Ardahan ili sınırlarındaki uzunluğu 189 km.dir. Nehrin debisi 28,75 m³/sn’dir. Kura Nehri Ardahan topraklarında kaynaklanmakta olup, önemli yan kolları Göle de Kayınlık Deresi, Karasu ırmağı ve Türkmen Deresi’nin oluşturduğu Kürçayı ırmağı, Hanak da Çot Suyu, Çaykelik Suyu, Hanak Suyu ve Alabalık deresi, Kısır Dağından kaynaklanan Ağıl Deresi-Hoçuvan Karaçayır Suyu-Ölçek Suyu, Çıldır’dan Başköy Deresi ve Karaçay ırmağıdır. Ayrıca birkaç dereden oluşan Posof Çayı, Posof İlçesinden Gürcistan’a geçtikten sonra yine Kura Nehri ile birleşerek Hazar Denizine ulaşmaktadır.

Göller:

Çıldır Gölü; Doğu Anadolu’nun ikinci büyük gölü olup, Çıldır ilçe merkezine 2 km. uzaklıkta bulunmaktadır. Deniz seviyesinden 1959m. yükseklikte olup, 124 km² yüzölçümüne sahiptir. Volkanik bir göl olup, en derin noktası 30 metredir. Göl; Gülyüzü, Gölebakan ve Doğruyol köylerinden geçen derelerden beslenip kendisinden ayrılan Çara deresi ile Arpaçay’a akar. Çıldır Gölü tatlı su gölü olup, burada doğal göl balıkçılığı yapılmaktadır. Ayrıca mevcut 4 adasında bir çok kuş türü barınmaktadır. Göl kış aylarında tamamen buzla kaplanmaktadır. Aynı zamanda turistik beldedir.

Aktaş Gölü: Çıldır ilçesi ve Gürcistan arasında ilin ikinci büyük gölü olup, Hazepin Gölü olarak da bilinmektedir. Aktaş Gölü’nün 14 km²’lik kısmı Ardahan sınırları içerisinde, kalan 13 km²’lik kısmı da Gürcistan’da olmak üzere toplam 27 km²’lik alana sahiptir. 1798 m. yüksekliğinde, bilinen en derin noktası 10 m., suyu acı ve sodalı olduğundan canlı barınamamaktadır. Ancak son yıllarda gölde bir çok balık türünün tespiti ile yapısında önemli değişiklikler olduğu anlaşılmaktadır.

Posof ilçesinde bazılarının 0.5 km^2’lik alana kadar ulaştığı bir çok göl bulunmaktadır. Bunlar; Ayı Gölü (0,5 km²), Karagöl Gölü (Vakla-10 da.), Balık Gölü (4 da.), Kanlı Göl (8 da.), Ayaz Göl (10 da.), Sagre’nin Gölleri (Sülüklü, Kamışlık-7 da.), Davar Gölü (3 da.) ve Arile (Balık-8 da.) Gölü gibi doğal göller bulunmaktadır. Buralarda Tarım İl Müdürlüğünce yapılan balıklandırma çalışmaları sonucu, yoğun miktarda alabalık, sazan balığı bulunmaktadır.

Ardahan Doğu Anadolu bölgesinin en soğuk illeri arasındadır. Genelde karasal iklim hakim olup, kışları uzun, soğuk ve kar yağışlı, yazları ise kısa ve serindir. Kış ve yaz mevsimleri arasında sıcaklık farkı büyük olduğu gibi gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı da büyüktür. Yazın 35,0 ⁰C ‘ye kadar çıkabilen sıcaklıkların, kışın –36,3⁰C ’ye kadar düştüğü görülür.

Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü. (*) Bulutluluk oranı; 0-10 olarak derecelendirilmiştir.

Ardahan’da yağışlar; kışın kar, yılın diğer mevsimlerinde yağmur olmak üzere her mevsimde görülmekle birlikte en fazla yağış Nisan, Mayıs ve Haziran aylarına rastlar. Yıllık 533,4 mm. yağış ortalaması görülmektedir. Kış mevsimi genellikle Ekim ayı sonlarında başlayıp, Nisan ayı sonlarına kadar sürmekte olup, ortalama kar örtülü gün sayısı 127,8 gündür. 15 Yıllık ortalama sıcaklık 3,7^OC ve ortalama bağıl nem oranı %71 olarak gerçekleşmiştir. 2,0 ile 8,0 arası oranında bulutluluk, yıllık ortalama 224,5 gün ve kapalı gün sayısının 51 olarak gerçekleşmesi; İl’de iklimin genel olarak serin geçmesinin en önemli nedenleri arasında dikkat çekmektedir.

2. Alt Bölge olan Posof bölgesi; yıllık ortalama yağış miktarı (600mm) ve ortalama yüksek sıcaklıkların daha fazla olması ile nispeten daha ılıman bir iklime sahiptir (Bkz. Agro-ekolojik Alt Bölgeler).

Kaynak: 1991,1995,2001.D.İ.E., A.T.İ.M.,İPKM . (2000 yılında Çıldır ilçesinden ayrılan köyler hariçtir.)

Kaynak : A.T.İ.M.,1995 Aksiyon Planı. Tarım İl Müdürlüğü,2002.

Kaynak : DİE, 2000 Genel Nüfus Sayımı.

İl geneli nüfusu; 12 yaş altı %24.60, 12-64 yaş arası %68.14 ve 65 yaş üzeri %7.26 olarak dağılım göstermektedir.

İl genelinde erkek nüfusun yarısı 23 yaşından, kadın nüfusun yarısı 24 yaşından gençtir. Genel olarak kadınların medyan yaşı (Medyan Yaş; Bir nüfusu oluşturan kişilerin küçükten büyüğe sıralandığında ortada kalan kişinin yaşıdır. Buna göre, nüfusun yarısı bu yaştan küçük, diğer yarısı da büyüktür.) erkeklerin medyan yaşından daha büyük iken, Çıldır ilçe merkezinde tam tersi bir durum söz konusudur. İl genelinde erkek -kadın arasında medyan yaş farkı oldukça azdır. Çıldır ilçe merkezi ortalama 21 medyan yaş ile diğer ilçelerden daha genç bir nüfusa sahiptir. Köylerde kadın-erkek medyan yaşı 24’tür (Kaynak:DİE,2000 Genel Nüfus Sayımı,Sosyal ve Demografik Nitelikler,ARDAHAN).

İl genelinde okuma yazma oranı %84.60 olup, bu oran erkeklerde %92.40, kadınlarda %76.05’tir. Köylerde okuma yazma oranı erkeklerde %90, kadınlarda %73’tür. Posof ilçe merkezi %95 okuma yazma oranı ile en yüksek orana sahiptir. Bunu Çıldır, Göle, İl Merkezi, Hanak, Damal, Bucak ve Köyler takip etmektedir.

İstihdam edilen nüfusun (69.582), işgücü içindeki oranı; erkek nüfus için (38.704) %94, kadın nüfus için (30.878) %97’dir. İşsiz nüfusun (3.641-%4.97), işgücü içindeki oranı; erkek nüfus için (2.607) %3.56, kadın nüfus için (1.034) %1.41’dir. İşsiz nüfusun büyük çoğunluğunu genç nüfus oluşturmaktadır. İşsiz nüfusun %69’u 30 yaşın altındadır.