&#Ardahan’ın ekonomik yapısı, tarım sektörü ve performansı önceki bölümlerde incelenmiştir. Ardahan İlinin profili ve tarımsal performansı incelenirken genel manada problemleri de tanımlanmıştır. İl’de tarımsal üretimi etkileyen başlıca problemler ve kısıtlar aşağıda belirtilen başlıklar altında özetlenmektedir.

Göç: Ardahan İli Türkiye’de göç veren illerin başında gelmektedir. 1975 ve 2000 yılları arasında mevcut İl nüfusunda %38,57 oranında azalma gerçekleşmiştir. Köyden kente göç oranı çok daha yüksek olup, sadece 1990-2000 yılları arasında kırsal nüfus oranında %27,50 oranında azalma tespit edilmiştir. İlden dışarıya sürekli göç, aktif nüfusun azalmasına neden olmuştur. Daha çok genç nüfusun kent merkezlerine göç etmesi nedeniyle köylerde yaşlı nüfus oranı artmaktadır. Neticede, yetersiz işgücü sebebiyle köylerde tarımsal ve hayvancılık faaliyetleri azalmakta, bu yönlü gelişimi sağlamak üzere bölge müteşebbislerince gerekli yatırımlar yapılmamakta ve mevcut geleneksel yapı sürekli devam etmektedir.

Eğitim: Eğitim düzeyinin yeterli olmadığı belirlenmiştir. İl’de hizmet veren kuruluşların tamamında kalifiye nitelikli personel sıkıntısı yaşandığı gibi bir çok hizmet biriminde de personel bulunmamaktadır. Bölge insanı özellikle tarımsal yayım çalışmalarında, başta kadınlar olmak üzere ihmal edilmiştir. Özellikle hayvancılıkla ilgili tüm işlerin kadınlar tarafından yapılıyor olmasına rağmen; suni tohumlama ve hayvan besleme gibi önemli konularda kadınlara yönelik eğitim çalışmaları bulunmamaktadır.

Gelir Düşüklüğü: Türkiye’de 2000 yılı istatistiklerine göre kişi başına düşen gelir 2941$ iken Ardahan ortalaması 1058 $’dır. Ülkede genelde tarımda çalışanların geliri diğer sektörlere göre düşüktür. Toplam nüfusunun %77,78’i tarım ve hayvancılıkla uğraşan Ardahan’da ise doğal olarak tarım nüfusunun geliri çok daha düşüktür. İl GSYİH içindeki payı ortalama %45-50 oranında gerçekleşmektedir.

Ayrıca, Ardahan ili tarım ve hayvansal üretiminin pazar bulması ve neticesinde verimliliği attırmada önemli rol oynayacağı öngörülen, sınır ticareti alternatifi de değerlendirilememektedir.

• -Besi ve süt hayvancılığına uygun ırkların kullanılmaması nedeniyle verimin düşük olması (Adaptasyon açısından bölge için en uygun ırklar; Montofon, Simental ve bunların yerli hayvanlarla olan melezleridir),

• -Çiftçilerin suni tohumlama uygulamasını benimsememesi,

• -Kaliteli damızlık hayvan sayısının yetersiz olması,

• -Köylerin suni tohumlama hizmeti veren birimlere uzak olması nedeniyle yeterli veteriner hizmetlerinin ulaştırılamaması, suni tohumlamada zamanlamanın iyi yapılamaması,

• -İl’de çok sık personel değişikliği nedeniyle suni tohumlama uygulamalarında sürekliliğin sağlanamaması ayrıca personel yetersizliği nedeniyle de uygulamanın İl genelinde yaygınlaştırılamaması,

• -İl’de ortalama altı ay süreyle hayvanlar yayla ve merada sürü halinde bulunmaktadır. Sürü aynı zamanda gece de dışarıda kaldığından, yetiştirici tarafından gebe kalma süreci takip edilememektedir. Ayrıca yayla ve meralara suni tohumlama hizmetleri ulaşmamaktadır. Bu nedenle doğum mevsiminin daha erken bir sürece çekilerek, hayvanların yeniden gebe kalması henüz işletmeden çıkmadan sağlanmalıdır. Bütün bu olumsuzluklar nedeniyle hayvan ıslahı süreci yetersiz kalmaktadır.

• -Ardahan İlinde melezleşen bazı Kafkas ırkı arı kolonilerinin, saflaştırılması çalışmalarında, personel eksikliği ve kaynak sorunu nedeniyle yetersiz kalınmaktadır.

Bakım, besleme ve barınaklara ait problemler :

• -Uygun olmayan hayvan barınakları; barınaklar çok sıkışık, havalandırma ve aydınlatma yetersiz, tüm evcil hayvanlar bir arada barındırılmaktadır,

• -Yem bitkileri üretiminin yetersiz olması,

• -Çoban teminindeki güçlükten dolayı küçük baş hayvan varlığının azalması,

• -Mera yönetiminde aksaklıkların giderilmesi ve ıslah çalışmalarının tamamlanabilmesi için gerekli olan kadastro (2002 yılı itibariyle İl geneli köylerde toplam %13,25 oranında kadastro çalışması yapılmıştır) işlemlerinin tamamlanamamış olması,

• -Yem bitkileri tohumu temininde güçlük,

• -Kaba yemlerin uygun olmayan koşullarda saklanması ile küflenme, çürüme ve buzlanma olduğundan gereksiz sarfiyat olmakta ve bu haliyle hayvanlara yedirildiğinde ise bir çok sağlık sorununa neden olmakta,

• -Salgın hastalıklara karşı aşı uygulamalarında yetiştiricilerin ilgisiz kalması,

• -Paraziter mücadele yeterli yapılmadığından önemli ekonomik kayba neden olmakta,

• -Başta gebe hayvanlar olmak üzere tüm hayvanlarda kesif yemle ve takviye besleme çok yetersiz kalmaktadır,

• -Buzağıların diğer sığırlarla bir arada ve uygun olmayan koşullarda barındırılması sonucu septisemi vakalarından buzağı kayıp oranının çok yüksek olması,

• -Kanatlı grubunun büyükbaş hayvan barınaklarında barındırılması nedeniyle ölüm oranı yüksek ve verimleri yetersiz kalmaktadır.

    Hayvansal ürünlerin üretimlerinin artırılabilmesi için öncelikle kaynakların doğru kullanımı ve geliştirilmesi gerekmektedir. Bu amaçla yüksek verimli ırklardaki hayvan sayısı artırılmalı ve hayvan yemi arzına önem verilmelidir. Bu koşullarda bitkisel üretim (yem) ve çayır -mera verimliliğinde de artış olması gerekecektir.

Ardahan’da yem bitkileri üretimi şu an için yeterli seviyede değildir. Verimi etkileyen kısıtların başında yem ve besleme gelmektedir. Yerli ve melez ırklar için yaz dönemi boyunca mera beslemesi sırasında ilave yem gerekmemektedir. Çünkü meralar kaliteli olduğu için yeterli gelmektedir. Kış aylarında ise hayvanlar besin değeri düşük ot/saman gibi kuru ot ile beslenmektedir. Kötü beslenme sonucu yavru atmalar görülmekte, yeni doğanların doğum ağırlıkları düşük olmakta ve ineklerin süt verimi de düşük kaldığından, buzağıların büyüme hızını yavaşlatmaktadır. Yetersiz ve dengesiz besleme sonucu canlı ağırlık artışı düşük olduğundan genç erkek hayvanların besi süreleri 30 aydan daha uzun olmaktadır.

Hayvan bakımı ve hayvancılık yönetimi ile ilgili faktörler de verimi kısıtlayan diğer faktörlerdir. Hayvanların büyük bölümü barınma şartları kötü, havasız ahırlarda tutulmaktadır. Kötü sağım teknikleri mastitis ve diğer enfeksiyonlara neden olmaktadır. Sağlıksız barınaklarda buzağı kayıp oranları yükselmektedir. Suni tohumlamada istenilen seviyeye ulaşılamamış olması sığırların genetik yönden gelişimini engellemektedir. Personel yetersizliği, bakım-besleme eksikliğinden yeniden gebe kalma süresinin uzayarak kızgınlık dönemlerinin yayla ve mera da ortaya çıkması, köylerin dağınık ve köyler arası mesafelerin uzun olması nedeniyle üreticiye suni tohumlama hizmetinin götürülmesi zorlaşmakta ayrıca yayla ve meraya hizmet götürülememesi gibi bir çok kısıt hayvan ıslahını aksatmaktadır.

    Hangi kültür bitkisi söz konusu olursa olsun, yetiştirme tekniğinde bazı temel prensipler vardır. Bunların başında yetiştirme tekniği paketi kavramı gelmektedir. Yetiştirme tekniği paketi, toprak hazırlığından hasada kadar olan uygulamaları kapsamaktadır. Örneğin sertifikalı tohumluk kullanılmadığında, ya da toprak işlemede uygun yöntemler kullanılmadığında diğer işlemler en uygun koşullarda yerine getirilse bile beklenen yüksek verim alınamaz.

Ardahan İli geniş hububat ekim alanlarına sahip olmasına rağmen toplam üretim miktarı düşüktür. Bunun sebepleri arasında; uygun olmayan iklim koşulları, toprak yapısı ve arazi kullanım kabiliyet sınıflarına dikkat edilmemesi, öz sermaye yetersizliği, uygun toprak işleme tekniklerinin kullanılmaması, ekimin tamamen serpme tarzında yapılması, tarımsal mekanizasyon açısından traktör haricinde alet–makine kullanımının yetersiz olması, tamamen kuru tarım koşullarında üretim, ekim nöbeti uygulamasının yaygınlaşmaması ve uygun sertifikalı tohumluk kullanılmaması yer almaktadır. Bu problemlerin sonucu olarak da üreticilerin bu alanda net geliri düşük olmaktadır.

Tarımsal üretim değerinin artırılması; tarım yapılabilir alanlarda birim alandan ve hayvansal üretimde, hayvan başına daha çok ve daha kaliteli ürün alınmasına bağlıdır. Bu durumun gerçekleştirilmesi çiftçinin eğitimi, dolayısıyla tarımsal yayımla mümkündür.Tarımsal yayımın temel amacı, kırsal nüfusun her yönden kalkınmasında rol oynayan tüm faktörlerin iyileştirilmesine yardımcı olmak ve yol göstermektir. Tarımsal yayım ile pratikte uygulanabilir ve yüksek düzeyli bilgi transferi sağlanır. Ardahan’da yayım hizmetleri Tarım İl Müdürlüğü elemanlarınca yürütülmekte, ancak yayım elemanı sayısı ve gerekli materyallerin yeterli olmaması nedeniyle etkin bir şekilde uygulanamamaktadır. Ayrıca yayım hizmetlerinde ihmal edilen önemli konular ve hedef kitleler vardır. Üretim teknikleri dışındaki, pazarlama, pazar araştırması, işletmecilik ve doğal kaynakların korunması gibi konular ile kadınlar ve gençler yayım çalışmalarında ihmal edilmiştir. Sözleşmeli çiftçilik gibi bir uygulama olmaması nedeniyle özel sektörün yayım çalışmalarına fazla katkısı yoktur.

Üreticilerin, üretimden yüksek verim sağlama, süt ineklerinde bakım, besleme ve suni tohumlama yönünde fazla bilgileri bulunmamaktadır. Ayrıca hayvanlarda verim artışı için gerekli ilave besleme yöntemleri konusunda bilgi eksiklikleri vardır. Bölgede hayvanlara genelde kadınlar bakmaktadır. Bu nedenle suni tohumlamanın yaygınlaştırılmasında ve besleme teknikleri açısında, özellikle kadınlara yönelik yayım yapılması gerekmektedir.

AB’ye uyum ve DTÖ Tarım Anlaşması kapsamında ortaya çıkan yeni ticaret anlayışı içerisinde, piyasa koşullarına uygun esnek yapıda kuruluş ve organizasyonların oluşturulması büyük önem arz etmektedir. Tarımsal Üretici Birliklerinin oluşturulması ve geliştirilmesi kurumsal reform adımlarından biridir. Türkiye’de tarım sektöründe çok çeşitli örgütler bulunmaktadır. Sektör içerisinde önemli bir büyüklüğe sahip kooperatifler, ziraat odaları, birlikler ve dernekler belli çalışmaları yürütmektedirler.

Ancak AB’deki çiftçi örgütleri gibi ürün grubu ve konu bazında ihtisaslaşmış üretici örgütleri bulunmamaktadır. Üretici Birlikleri Yasa Tasarısı, kanunlaştığı takdirde; pazarlama, yayım, girdi temini, üretim planlaması, çiftçinin pazarlık gücünün artırılması ve fiyatın belirlenmesinde çiftçilerin söz sahibi olması gibi konularda katkı sağlayacaktır.

Ardahan İlinde etkin örgütlenmiş bir tarımsal yapının mevcut olduğu söylenemez. En önemli tarımsal organizasyonlar kooperatiflerdir. Nüfusunun %70’i kırsal kesimde yaşayan ve ekonomisinin tamamına yakını tarıma dayanan Ardahan’da tarımsal birliklerin olmayışı ve örgütlenmedeki eksiklik; tarımsal faaliyetlerin, günün gereklerine göre yapılmasını olumsuz yönde etkilemektedir. Tarımsal üretimin pazar koşullarına uyum sağlayabilmesi, örgütlenmedeki gelişim ile mümkün olacaktır.

• -Kredi faizlerinin yüksekliği,

• -Geçmiş yıllarda canlı hayvan, taze veya soğutulmuş sığır eti ithalatının yapılması,

• -Destekleme alım ve ödemelerinin giderek azaltılması,

• -Ülke genelinde uygulanan, hayvansal üretimi artırma yönlü desteklemelerden Ardahan İli; kültür ırkı hayvan varlığının azlığı, bu yönlü projelerin uygulanamaması, besiciliğin yaygın olmaması, üretilen sütün kayıtlı olarak pazarlanamaması gibi sebeplerden dolayı yeterince faydalanamamaktadır.

Türkiye, AB’ye yaptığı tam üyelik başvurusunun ışığında ve DTÖ Tarım Anlaşması kuralları çerçevesinde; kendi tarımsal kurumlarının ve uygulamalarının AB normlarına uyumlu hale getirilmesini içeren bir tarımsal politika reformu süreci yaşamaktadır. Tarım reformu kararları arasında Ziraat ve Halk Bankası tarafından çiftçiye verilen kredilerin devlete olan maliyetinin azaltılması amacıyla kredi sübvansiyonunun safhalar halinde kaldırılması yer almaktadır. Çiftçilerin kredi talebi, faiz oranlarının yüksekliği nedeniyle giderek azalmaktadır.

• -İl’ de pazarlamanın asli ve tali görevlerini yerine getirecek organizasyon yapısının bulunmaması,

• -Tarımsal sanayiinin yetersizliği nedeniyle hammaddelerin mamule işlenememesi, bu nedenle oluşan katma değer kaybı,

• -Büyük tüketim merkezlerine uzaklığı nedeniyle alternatif pazar bulamama dezavantajı,

• -Pazarlara ulaşmada nakliyat ve yol fireleri (özellikle canlı hayvan ticaretinde) gibi ek masraflar,

• -Mahalli pazarların gerekli teknik şartları içermemesi ve müşteri bulma bilincinin oluşmaması.

     Son yıllarda tarımsal üretim tekniğinde meydana gelen değişmeler ve bazı alanlardaki özel destekler ile tarımsal üretimde önemli artışlar meydana getirmiştir. İç piyasalarda tüketimin aynı oranda artmaması, dış satım sorunları (özellikle hayvansal ürünlerde yaşanan ihracat yetersizliği), yeni pazarların bulunamaması ve neticesinde özellikle kısa zamanda bozulma özelliğine sahip ürünlerde ani fiyat düşmelerine yol açmaktadır.

Ürünlerin belirli toplama merkezlerinde toplanmaları (kooperatifler), işlenmeleri ve tüketici merkezlerine dağıtımı; pazarlamanın başlıca üç ana hizmetini teşkil etmektedir. Ardahan’da 2002 yılı itibariyle mevcut kooperatifler ve özel organizasyonlar bu alanda ya hiç hizmet vermemekte yada yapılan küçük boyutlu hizmetleri tam anlamıyla yerine getirememektedirler. Dolayısıyla pazarlamanın yardımcı hizmetleri arasında yer alan standardizasyon, kalite kontrol, işaretleme, markalama ve ambalajlama gibi alanlarda verilen hizmetler de gelişme göstermemektedirler.

Örneğin balda kalite sınıflandırması olmaması nedeniyle fiyat dengesizliği görülmektedir. Kaliteyle beraber marka yaratılması ve reklam; pazarlama faaliyetleri içerisinde yer alması gereken hizmetlerdir. Ardahan İline has tarımsal ürün çeşitleri olan; “Ardahan-Göle Kaşar Peyniri”, “Ardahan/Kafkas Çiçek Balı” gibi ürünlerin tam olarak markalaşma süreci yaşamadığı, gerekli standardizasyonu sağlanmadığı ve yeterince tanıtımı yapılmadığı görülmektedir. Bunun gibi Posof alt bölgesinde yetiştirilen elma, patates ve fasulye gibi ürünlerde, bu kapsamda değerlendirilebilir.

Tarım sektöründe üretimin pazar verilerine göre yönlendirilmesi ve fiyatın serbest piyasa şartlarında oluşmasında rol oynayan kuruluşlardan birisi de pazar ve borsalardır. Ardahan İli hayvancılık faaliyetleriyle ön plana çıkan bir İl’dir. Mevcut hayvan varlığının ortalama 1/3’ü her yıl il dışına pazarlanmaktadır. Yine bölge insanının genel ekonomik uğraşı sadece hayvancılık olduğundan yıl içerisinde mera dönemi öncesi ve sonrası, kurban bayramı öncesi ve sonrası alım-satıma konu olmak üzere büyükbaş hayvan varlığının yaklaşık %50’si yetiştiriciler arasında birkaç kez el değiştirmektedir.

Aynı zamanda bir çok iş kolu için istihdam alanı oluşturabilecek bu potansiyel için ne yazık ki, bugüne kadar ne belediyelerce ne de özel sektör tarafından bir girişimde bulunulmamıştır. Ayrıca bu alanda ki gerekli tüm yasal düzenlemeler de, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından yapılmıştır.

Tablo 58.  Ardahan İlindeki Bazı Problemlerin Önem Derecesine Göre Belirlenmesi (*)