Kaynak : DİE,Köy Envanteri,ARDAHAN,1997.

    Tablo 15’te görüldüğü gibi 16.769 adet işletme yalnız kendi arazilerini işlemektedir. Bu şekilde işlenen arazi 846.281 da. dır. 2.071 adet işletme ise başkasına ait 76.400 da.’lık araziyi işletmektedir. 198 adet işletme kiracılık, 10 işletme ise ortakçılıkla iştigal etmektedir. 10 işletmede 300 dekar arazide ortakçılık yapılmakta, 198 işletme de ise 6.590 dekar araziyi kiralamaktadır. Ortakçılığa ve kiracılığa konu olan işletmelerin büyüklüğü ise 51-100 dekar arasındadır.

    Ardahan İlinde yaklaşık 3.663,5 da. arazi tarıma elverişli olduğu halde kullanılmamaktadır. Bu arazi, çoğunlukla il dışına göç eden ailelere ait olup, kullanım amacıyla kiraya verilmemektedir. Bunun en önemli nedeni azalan genç nüfustan dolayı araziyi işleme talebi olmaması ve de arazinin kadastrosuz oluşundan ve sonradan mülkiyet hakkından doğabilecek ihtilaflar endişesidir.

    Ardahan İlinde henüz gerçek manada besicilik işletmeleri bulunmamaktadır. Daha çok, besi materyali kaynağını oluşturan büyük baş hayvan yetiştiriciliği yapılmaktadır. Diğer bir deyişle, Ardahan İli önemli bir büyükbaş hayvan üretim merkezi olarak adlandırılabilir. Ülkemizin değişik bölgelerindeki bir çok modern besicilik işletmeleri, besi materyalini büyük oranda ilimizden sağlamaktadırlar. Örneğin 2002 yılında ilimizden diğer illere 81.138 adet büyükbaş hayvan sevkıyatı yapılmıştır. Çoğunlukla besi olgunluğuna ulaşmayan bu hayvanların gerekli besiye alınmadan pazarlandığından veya bir kısım besisini almış olan kasaplık hayvanların İl dışına pazarlanması; hayvansal üretim sanayiinde değerlendirilmediği için İl’ de önemli bir ekonomik kayba neden olmaktadır. Bunun yanında nakliyat masrafı, canlı ağırlık kaybı ve hastalıkların yayılması da yine İl ve ülke ekonomisindeki kayıplar hanesine yazılmaktadır.

     Ardahan İlinde genel olarak tarımsal mekanizasyon yetersiz olup, bu durum daha çok bitkisel üretimdeki düşük verimlilikle paralellik arz etmektedir. Taşıma, biçme, batöz ve nadas-ekim işlerinde traktör kullanımı büyük oranda yaygınlık kazanmış olup, ancak gübreleme, düşük düzeyli ilaçlama, tohum serpme daha çok insan gücüyle yapılmaktadır.

    Hayvan ve hayvansal ürünlerin çağın değişen koşullarına uygun bir biçimde üretim ve kalitesinin arttırılması, gerek İlimiz gerekse Türkiye ekonomisi açısından büyük önem taşımaktadır. Bunun başarılabilmesi ise, büyük ölçüde pazarlama organizasyon ve fonksiyonlarının etkin bir biçimde yerine getirilmesine bağlıdır.

    Hayvansal üretimin yapıldığı işletmelerde; örneğin yetiştirme ve besi faaliyetlerinde başarıya ulaşılsa dahi, pazarlamada ortaya çıkan problemler çözülmedikçe, üretim ve kaliteyi yükseltmek çoğu zaman güç ve bazen de olanaksızdır. Hayvansal ürünlerin pazarlaması, ürünlerin hammaddeden mamul halini alıp, tüketim aşamasına geçme anına kadar devam eder. Bu bakımdan pazarlama, hayvansal ürünlerin imalat safhalarını da kapsamaktadır. Ürün çeşitliği ve beraberinde sağlanacak kaliteli sunum da pazarlamada önemli bir etmendir.

    Bu gerçeklerin yanında, ne yazık ki Ardahan İlinde sanayiye dayalı hayvansal üretimden ziyade canlı hayvan ticareti ön plana çıkmaktadır (Tablo 19). Tarımsal işletmeler bölümünde de belirtildiği üzere besi materyalinin İlde besi olgunluğuna ulaştırılıp et ve et ürünleri şeklinde pazarlanmadığından ekonomik kazanç yetersiz kalmakta ve dolayısıyla hayvancılık sektöründe de rasyonel gelişim sağlanamamaktadır.

    Yedinci Plan döneminde Türkiye’de kişi başına üretilen süt miktarı 150 kg, et miktarı ise 24 kg dolayındadır. Aynı değerler AB ülkeleri için 325 kg süt ve 88 kg et olarak bildirilmektedir. Bu durum Ardahan için 14 kg et ve 704 kg süt olarak gerçekleşmiştir. Süt miktarının fazla gözükmesi, halkın tek geçim kaynağı hayvancılık olduğundan üretilen bu miktar daha çok ineğin sayısal çokluğundan ve nüfus yoğunluğunun düşüklüğünden kaynaklanmaktadır.

    Tablo 19’da dikkat çeken 2000 yılları itibariyle canlı hayvan sevkıyatındaki büyük artışın en önemli nedenleri arasında, özellikle canlı hayvan ve et ithalatının durdurulması, yurda kaçak hayvan girişinin büyük oranda önlenmesi ve kaçak hayvan hareketlerinin tamamen önlenmesi ile oluşan yurt içi talebin, yurt içi kaynaklarından karşılanması sonucu olduğu ortaya çıkmaktadır.

    İl’de et üretimi ; kontrolsüz kesim olan mecburi kesim, köylerde zati ihtiyaç kesimleri ve kurbanlık kesimden, kontrollü kesim olarak da kasaplık kesimden sağlanmaktadır. Kasaplık kesimler; Belediye mezbahalarında ve Ar-Et A.Ş. Kombinasında yapılmaktadır. Kasaplık kesimlerin bir kısmı çevre iller (Rize, Artvin, Iğdır) için fason kesim diğer bir kısmı ise iç tüketime yönelik yapılmaktadır (Tablo 20).

Tablo 20. Ardahan İlinde Kontrollü Kesim  ve Et Üretimi

Kaynak: DİE,Tarımsal Yapı ve Üretim,1993-2000. Ardahan Tarım İl Müdürlüğü,2001-2002. (*) 2000 yılı yaz mevsiminde yaşanan kuraklık nedeniyle fazla sayıda hayvan elden çıkarılmıştır (Bak.Tablo 19).